İhbar tazminatı nedir, kimler alabilir?

İş hayatında iki temel sözleşme yapısı vardır: belirli süreli ve belirsiz süreli. Belirli süreli sözleşmeler, belirlenen bitiş tarihinde kendiliğinden sona erer. Buna karşılık iş yaşamında en çok karşılaşılan belirsiz süreli sözleşmelerin feshiyle ilgili net yasal kurallar bulunur. İş Kanunu na göre belirsiz süreli bir sözleşme feshedilmeden önce karşı tarafa haber verilmesi zorunludur. Bildirim süresinin kimin tarafından ödeneceği aktarılmalı ve bu süreye uyulmaması durumunda ihbar tazminatı devreye girer.

İHBAR SÜRELERİ KAÇ GÜNDÜR? (KIDEME GÖRE BİLDİRİM ŞARTLARI) İşten ayrılmadan ya da işçi çıkartılmadan önce taraflara bildirilmesi gereken süre, çalışanın kıdemine bağlı olarak değişiklik gösterir. Yasal bildirim süreleri şu şekildedir:

• 6 aydan az çalışılan süre için: Bildirim, 2 hafta sonra fesih sayılır.
• 6 ay ile 1,5 yıl arası çalışanlar için: 4 hafta bildirim süresi uygulanır.
• 1,5 yıl ile 3 yıl arası çalışanlar için: Bildirim süresi 6 haftadır.
• 3 yıldan fazla çalışanlar için: Bildirim süresi 8 hafta (yaklaşık 2 ay) olarak belirlenir.

Bu süreler İş Kanunu ile sabitlenmiştir ve hiç bir durumda azaltılamaz; ancak taraflar arasında yapılacak sözleşme ile bu süreler uzatılabilir. İHBAR TAZMİNATI ÖDEMENİN ZORUNLULUĞU konusunda en sık karşılaşılan yanlış, yalnızca işverenin bu yükümlülük taşıdığı düşüncesidir. Gerçekte, sözleşmeyi fesheden taraf hangi taraf olursa olsun, bildirim süresine ait ücret tutarındaki ihbar tazminatını karşı tarafa ödemek zorundadır. Yani, çalışanlar da bildirim süresini beklemeden ayrıldıklarında ihbar tazminatı ödemekle yükümlüdürler.

HANGİ DURUMLARDA İHBAR TAZMİNATI ÖDENMEZ? (HAKLI FESİH HALLERİ) Sözleşmenin haklı nedenle derhal feshedilmesi durumunda taraflar ihbar süresine uyumak zorunda değildir. Haklı nedenle fesih yapan taraf, ihbar tazminatı ödemez ve karşı taraf da bu tazminatı talep edemez. Ancak bu durumda da uygulanabilir olan kurallar şu şekildedir:

İŞÇİ AÇISINDAN HAKLI FESİH (DERHAL AYRILMA) SEBEPLERİ

• Çalışılan işin kişinin sağlığı ya da yaşamını tehlikeye atması
• İşveren veya işteki bir diğer çalışanla bulaşıcı ya da çalışmaya engel nitelikte hastalık
• Şeref ve namus üzerinde hakaret oluşturan söz ve davranışlar
• İşyerinde cinsel taciz olayında gerekli önlemlerin alınmaması
• Maaşın zamanında ve eksiksiz ödenmemesi
• İşin bir haftadan uzun sürecek şekilde zorlayıcı bir hal alması

İŞVEREN AÇISINDAN HAKLI FESİH (DERHAL ÇIKARMA) SEBEPLERİ

• Çalışanın kasıtlı düzensiz yaşam tarzı veya aşırı alkol kullanımı nedeniyle sık devamsızlık (toplam 5 gün veya ardışık 3 iş günü devamsızlık gibi durumlar)
• Resmi rapor ile çalışmada sakınca oluştuğunun kanıtlanması
• Hastalık veya kaza durumlarında kesintisiz rapor süresinin ihbar süresini aşması
• Ahlak ve güveni zedeleyen davranışlar: yalan beyanda bulunma, cinsel taciz, işe sarhoş gelme, güveni kötüye kullanma, hırsızlık
• Mazeretsiz ve izinsiz olarak ardı ardına 2 iş günü veya bir ayda toplam 3 iş günü işe gelmeme

ASKERLİK VE EMEKLİLİKTE İHBAR TAZMİNATI KURALI NEDİR? Askerlik veya emeklilik nedeniyle işten ayrılan çalışanlar için ihbar süresi uygulanmaz ve ihbar tazminatı ödenmez. İş akdi askerliğin bitiminde sona erdiği için, dönüşte aynı işyerinde devam etmek isteyenler için yeni bir sözleşme yapılması gerekir. Uzmanlar, dönüş sürecinde iletişim ve haber vermenin etik bir yaklaşım olduğunu belirtmektedir.

İHBAR TAZMİNATI NASIL HESAPLANIR? HANGİ GELİRLER KATILIR? İhbar tazminatı hesaplanırken yalnızca brüt maaş değil, düzenli olarak sağlanan ve para ile ölçülebilen her türlü menfaat de dikkate alınır. Bu kapsama; yemek, yol ve yakıt yardımları gibi ödemeler dahil edilir ve toplam tutar üzerinden ödenir.

Belirsiz süreli sözleşmelerde sözleşmenin feshiyle ilgili en önemli husus, karşı tarafa bildirim yapılmasıdır. Bildirim süresi çalışma süresine bağlı olarak değişir ve bu süreler kanunla belirlenir. Taraflar bu süreleri uzatabilirler fakat kısaltamazlar.

İşten ayrılma veya işçiyi çıkarma durumunda, ihbar tazminatı ödemesi gereken taraf, bildirim süresi boyunca hak edilen ücreti karşı tarafa ödemelidir. Bu, ihbar süresini doğrudan erteleyen veya kısa sürede fesheden taraf için de geçerlidir.

İHBAR SÜRELERİNİN KIDEME GÖRE DAĞILIMI

• 6 aydan az deneyimde olanlar: 2 hafta
• 6 ay – 1,5 yıl arası: 4 hafta
• 1,5 – 3 yıl arası: 6 hafta
• 3 yıldan fazla: 8 hafta

Bu süreler sabittir ve azaltılamaz, ancak taraflarca uzatılabilir. Haklı fesih hallerinde ihbar süresi uygulanmaz. Haklı fesih durumunda karşı taraf da ihbar tazminatı talep edemez.

İHBAR TAZMİNATI HESAPLAMASI Hesaplama sadece brüt maaşla sınırlı değildir; düzenli olarak sağlanan yemek, yol ve benzeri menfaatler de hesaba katılır. Böylece toplam kazanç üzerinden ihbar tazminatı belirlenir.

İş Kanunu kapsamında belirsiz süreli sözleşmenin feshi için bildirim süresi kritik bir unsur olup, karşı tarafa haber verilmeden fesih mümkün değildir. Bildirim süresine uyulması, tarafların adil bir süreç yürütmesi açısından zorunludur.

Haklı Nedenlerle Derhal Fesih durumlarında ihbar süresi uygulanmaz. Haklı nedenle fesih yapan taraf, karşı tarafa ihbar tazminatı ödemek zorunda değildir ve karşı taraf da bu tazminatı talep edemez.

İŞÇİ AÇISINDAN HAKLI FESİH ÖRÜNLERİ

• Sağlığı ya da yaşamı için tehlike oluşturan işler
• Bulaşıcı veya çalışmayı engelleyen hastalık
• Ahlak ve namusa aykırı davranışlar
• Cinsel taciz gibi olaylarda gerekli önlemlerin alınmaması
• Maaşın ödenmemesi
• İşin zorlayıcı bir nedenle bir haftadan uzun sürmesi

İŞVEREN AÇISINDAN HAKLI FESİH

• Devamsızlık, hastalık veya alkol gibi nedenlerle belirlenen günlük/aylık devamsızlık sınırlarının aşılması
• Resmi raporla çalışmada sakınca olduğunun gösterilmesi
• Ahlak ve güveni zedeleyen davranışlar
• Mazeretsiz ve izinsiz olarak işten ayrılmalar

ASKERLİK VE EMEKLİLİKte İHBAR kuralları, bu durumlarda ihbar süresi uygulanmaz ve ihbar tazminatı ödenmez. Askerlik dönüşünde aynı işyerinde devam etmek için yeni bir sözleşme gerekir.

İhbardırım hesaplanırken yalnızca brüt maaş değil, düzenli olarak verilen yemek, ulaşım ve diğer menfaatler de dikkate alınır. Böylece toplam kazanç üzerinden uygun ihbar tazminatı belirlenir.