İstifa edecekler dikkat!

İş dünyasında hem çalışanları hem de işverenleri yakından ilgilendiren sözleşme cezaları, uygulanabilirlikleri konusunda zaman zaman tartışmalara yol açıyor. İşe başlarken imzalanan bazı maddelerde yer alan belirli bir süreden sonra ayrılma veya rakip firmaya geçişi engelleyen yükümlülükler, taraflar için bağlayıcı sonuçlar doğurabiliyor. Türkiye’de cezai şartların geçerliliği ise taraflardan hangisinin lehine olduğuna göre farklılık gösteriyor.

İŞ SÖZLEŞMELERİNDE CEZAİ ŞART NEDEN KONULUR? Uygulama, çalışanlar ve işverenler arasında sıkça görülen bir durumdur. İşverenler genellikle; yatırım yaptıkları çalışanların belirli bir süre firmada kalmasını sağlamak, ticari sırların korunması adına rakip firmaya geçişi engellemek veya ani istifaları önlemek amacıyla cezai şartlar koyar. Öte yandan çalışanlar da haklarını korumak ister ve örneğin bazı durumlarda ilk 5 yıl içindeki işten çıkarılmalara karşı belirli bir tazminat ödemesi gibi maddeler talep edebilirler.

İş Kanunu’nda doğrudan bir hüküm yer almamakla birlikte cezai şartlar, 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu hükümleriyle şekillendirilir. Zaman içinde Yargıtay içtihatları da bu alanda net çerçeveler çizmiştir.

TEK TARAFLI CEZAİ ŞARTLARDA GEÇERLİLİK

Hizmet sözleşmelerinde yalnızca işçiye yükümlülük getiren tek taraflı cezai şartlar çoğunlukla geçersiz kabul edilir. Ancak kanunda işçi lehine olan cezai şartın geçersiz sayılacağına dair açık bir ibare bulunmadığından, Yargıtay bu alanda belirleyici rol oynar. İşçi aleyhine olan tek taraflı şartlar geçersiz olurken, işçi lehine olanlar çoğu durumda geçerli sayılır. Eğitim karşılığında belirli bir süre çalışma şartı içeren cezai şartlar ise makul sınırlar içinde olduğunda geçerliliğini sürdürebilir.

İKİ TARAFLI CEZAİ ŞARTLARDA DENGE

Sözleşmede her iki tarafı da bağlayan karşılıklı cezai şartlar kurulabilir; burada eşitlik ve işçi lehine denge ilkesi gözetilir. Bir tarafın ödemesi gerektiği ceza, diğer tarafınkinden asla daha yüksek olamaz. Eğer işçi aleyhine olan miktar, işverenin ödeyeceğinden fazlaysa madde tamamen iptal edilmez; denge kurularak sınırlandırılır.

HAKİM KARARIYLA İNDİRİM UYGULAMALARI

Borçlar Kanunu tarafların cezai şartını serbestçe belirlemesine izin verse de bu sınırsız değildir. Yargıtay’a göre hakimler, aşırı gördükleri cezai şart miktarını resen düşürme yetkisine sahiptir. Örneğin eğitim gideri için 3.000 dolarlık harcama yapılıp sözleşmeye 10.000 dolarlık cezai şart konulmuşsa, mahkeme bu tutarı gerçek giderler ve hakkaniyet çerçevesinde indirebilir. Bir çalışan için sözleşmede 3 yıl olan çalışma süresi yerine 2 yılını doldurup ayrılması durumunda da orantılı bir indirim uygulanır. Bu süreç, hem çalışan hem de işveren lehine aşırı cezaların denetlenmesini sağlar.